17 Ekim 2017 Salı Saat:
07:04
20-07-2017
  

Müminler Kardeştir: Aralarını Düzeltin

Ayetullah Mekarim şirazi'nin kaleminden ,Hucurat Suresinin 9 ve 10. ayetlerinin tefsiri.

Facebook da Paylaş

 

Ayetullah Nasir Mekarim şirazi

Ehlader Araştırma Bölümü

 

 

9- Eğer müminlerden iki grup savaşırlarsa, aralarını düzeltin. Biri diğerine saldırırsa, saldıranla, Allah'ın emrine dönünceye kadar savaşın. Eğer dönerse, (barış ortamı oluşursa) artık aralarını adaletle düzeltin ve adil davranın. şüphesiz, Allah adil olanları sever.

 

10- Şüphesiz, müminler kardeştirler. Öyleyse iki kardeşinizin arasını düzeltin ve Allah'tan sakının ki merhamet olunasınız.

 

Nüzul Sebebi

 

Bu ayet ve sonraki ayetin nüzul sebebi hakkında şu şekilde nakledilmiştir: "Evs" ve "Hazrec" kabileleri arasında ihtilaf oluştu ve bu ihtilaf onlardan bir grubun diğerinin peşine düşerek sopa ve ayakkabı ile birbirlerine vurmalarına sebep oldu. Ayet nazil olarak bu tür olaylara karşı gösterilmesi gereken tutumu Müslümanlara öğretti.

 

Diğer bir kısım şöyle nakletmişlerdir: Medine de Ensardan iki kişi arasında husumet ve ihtilaf oluşmuştu. Onlardan biri diğerine şöyle dedi: “Ben hakkımı senden zorla alacağım; çünkü benim kabilemin sayısı çoktur! çteki ise şöyle dedi:“Aramızda hakemlik yapması için Peygamber'in yanına gideceğiz.” Birinci kişi bu öneriyi kabul etmedi ve ihtilaf gittikçe fazlalaşmaya başladı. İki kabileden bir grup el, ayakkabı hatta kılıçla birbirlerine hamle ettiler. Yukarıdaki ayetler nazil olarak, bu tür hadiseler karşısında Müslümanların görevlerine beyan etti.

 

Tefsir

 

Kur'ân-ı Kerim'de her zaman için genel bir kanun şöyle açıklanmaktadır:

 

"Eğer müminlerden iki grup savaşırlarsa, aralarını düzeltin…"[1]

 

Evet,"iktetelu" kelimesi "kıtal" sözcüğünden türemiştir ve mana olarak savaş anlamı taşımaktadır. Ancak bazı karineler burada her türlü çekişme ve tartışmayı kapsadığını ve bu olayın savaş ve kavgaya dönüşmediğini göstermektedir. Bazı nüzul sebeplerinde nakledilen nüzul sebebi bu konuyu doğrulamaktadır.

 

Hatta şöyle demek mümkündür; eğer tartışma ve çekişme ortamı oluşacak olursa -örnekte de geçtiği üzere sözlü atışma ve çekişmeler kanlı kavgaların ortamını hazırladığı için- yukarıdaki ayette geçtiği üzere sulh ortamını hazırlamak gerekmektedir. Zira bu manayı yukarıdaki ayetten özel konumun çıkarılması suretiyle anlamak mümkündür.

 

Bu bütün Müslümanlar için kesin bir görevdir. Müslümanlar arasındaki olası kavga, çekişme ve kan akıtılmasının önüne geçilmesi gerekmektedir. Her bir Müslüman bu konu hakkında kendisini sorumlu bilmeli ve olaylara seyirci kalmamalı, umursamaz tavırlarla olaylara kayıtsız kalmamalıdır.

 

Bu, böylesi durumlarda Müminlerin birinci görevidir.

 

Daha sonra ikinci görevleri şöyle buyrulmaktadır:

 

"…Biri diğerine saldırırsa, saldıranla, Allah'ın emrine dönünceye kadar savaşın…"

 

Eğer zalim bir topluluğun kanı dökülürse Müslüman olsa dahi kanı heder olmuştur. çünkü bu durum iki mümin topluluğun arasında vuku bulması faraziyesi altındadır.

 

Böylece İslam dinî savaş sonuçlansa bile zulmü önlemeye çalışmakta ve adaletin uygulanmasını Müslümanların kanından daha üstün bilmektedir. Bu durum barışçıl yollarla konunun çözüme ulaşamaması durumundadır.

Sonra üçüncü emir ele alınarak şöyle buyrulmaktadır: "…Eğer dönerse, artık aralarını adaletle düzeltin…"

 

Yani sadece zalimi durdurmakla kalmamalıhatta bu savaş, barışın ön hazırlığı olmalıdır. Bilakis bu çarpışma barış ortamını sağlamak amaçlı ve çekişme ve tartışma sebeplerini ortadan kaldırma hedefi gütmelidir. Aksi halde kısa süre sonra zalimler kendilerinde güç hissettikleri anda çekişmeyi baştan alacaklardır.

 

Bazı müfessirler,"adaletle"tabirinden şu sonucu çıkarmışlardır; eğer bu iki topluluk arasında bir hak zail olmuşsa ve ayaklar altına alınmış veya kan dökülmesi sonucu bir savaş başlamışsa, bu konunun da düzeltilmesi gerekmektedir. Aksi takdirde "Adaletle aralarını düzeltin" ayeti uygulanmış sayılmaz.

 

Bazen kabilecilik hisleri hüküm verme konusunda bir takım kimselerin "bu iki hasım kabile" arasında belli bir gruba meyilli olasılığı olduğundan ve tarafsızlık ölçüsünü ihlal edeceğinden dolayı dördüncü ve son emrinde şöyle buyrulmaktadır:

 

"…Ve adil davranın. şüphesiz, Allah adil olanları sever."

 

Bu ayette bu emrin vurgusu ve nedenin açıklanması için şöyle devam edilmektedir:

 

"Şüphesiz, müminler kardeştirler. Öyleyse iki kardeşinizin arasını düzeltin…"

 

İki öz kardeş arasında çıkan tartışmaları barışla sonuçlandırmak için çalışıp çabaladığınız gibi, müminler arasında da oluşabilecek husumetin halledilmesi hususunda ciddi ve kesin bir şekilde işe girişmelisiniz.

 

Ne kadar mükemmel ve çekici bir tabir? Öyle ki, bütün müminler birbirleriyle kardeşlerdir. Nitekim çıkabilecek sıkıntılar, kardeşler arasında çıkan bir sıkıntı olarak beyan edilmektedir. Böylece en yakın zamanda bu sıkıntının yerini barış ve sulh almalıdır.

 

Öyle ki, bu tür meselelerde birçok zaman "kanunların" yerini "bağlantılar"  almaktadır. Yine bir uyarıda bulunarak ayetin sonunda şöyle buyrulmaktadır:

 

"…ve Allah'tan sakının ki merhamet olunasınız."

 

Böylece Müslümanların birbirlerine karşı toplumsal vazifelerinden ve toplumsal adaletin uygulanmasından yana en önemli konulardan bir diğeri açıklanmış bulunmaktadır.

 

Nükteler

 

1- Zorba ve Zalimlerle Savaşma şartları

 

İslam fıkhında "cihat" kitabının bir bölümünde "zorba kimselerle savaş" konusu işlenmektedir. Bu zorbalardan maksat Müslümanların hak İmam'ına karşı başkaldıran kimselerdir. Bu kitapta birçok hükümler bu kimseler hakkında mevcuttur.

 

Ancak yukarıdaki ayetin konusu bir başka mevzudur. şöyle ki, iki mümin topluluk arasında çıkan çekişme ve tartışmalar söz konusudur. Orada ne Masum İmam'ın aleyhine ayaklanma ve ne de salih bir İslam hükümeti aleyhine karşı ayaklanma söz konusudur. Bunların hepsine rağmen bazı müfessirler ve fakihler bundan bu konuyu çıkarmak istemişlerdir. Ancak "Fazıl Mikdad" "Kenzu'l-İrfan" kitabında bu delilin hata olduğunu söylemiştir.

 

Çünkü Masum İmam'a karşı kıyam, dinden çıkmaya sebeptir. Ancak müminler arasında çıkan tartışma ve çekişme sadece fısk sebebi olur, dinden çıkışa neden olmaz. Bu nedenlerdir ki, Kur'ân-ı Kerim'de yukarıdaki ayetlerde her iki topluluğu mümin ve kardeş olarak nitelenmiştir. Böylece "Zorba kimseler"in hükmünün bu tür kimselere genelleyerek uygulanması mümkün değildir.

 

Ne yazık ki, fıkıhta böyle kimseler hakkında hükümler bulamadık. Ancak yukarıdaki ayetlerin yanı sıra bazı diğer karinelerden -özellikle de iyiliğe emretmek ve kötülükten sakındırmak babında bu konuya değinilen konular ışığında- faydalanmak mümkündür. Aşağıdaki hükümler geçerlidir:

 

a- Müminler arasındaki husumeti düzeltmek vacibi kifai babındandır.

 

b- Bu işin gerçekleşmesi için, öncelikle kolay merhalelerden başlanmalı ve meşhur deyimde geçtiği üzere "kolaydan kolaya" kanununa riayet edilmesi gerekir. Ancak eğer bunun gerçekleştirilmesi mümkün olamıyorsa, silahlı direniş ve savaş da caiz ve hatta gerekli olabilir.

 

c- Zorba ve haddi aşan kimselerin bu yolda dökülen kanları ve zayi olan malları hedere gitmiş sayılır. Çünkü dinin hükmü ve vacip emrin yerine getirilmesi gerçekleştirilmiştir.

 

d- Diyalog yoluyla husumetin giderilmesi hususunda hâkim-i şer'in iznine gerek yoktur. Fakat ameli boyutta şiddete gerek olacak merhalede ve özellikle de kan dökülmesine sebep olacak bir durum varsa, İslam hükümeti ve hâkim-i şer'in izni olmadan bunun yapılması caiz değildir. Ancak hiçbir şekilde ulaşmanın imkânı olmazsa durum başkadır. Böyle durumlarda müminlerin adaletlilerinin ve bilgili kimselerin karar almaları gerekir.

 

e- Eğer zorba ve zalim topluluk "salih topluluktan" kan dökecek olursa veya mallarından bir kısmını heba edecek olursa, dinin hükmü üzere sorumluk taşımaktadır ve bilerek adam öldürmüşse, kısas hükmü onun hakkında uygulanır. Yine aynı şekilde mazlum topluluktan dökülen kanların ve telef olan malların hükmü, "sorumluluk" ve "kısas" hükümlerindendir. Bazı kimselerin sözlerinden anlaşıldığı üzere; barışın gerçekleşmesinden sonra zalim ve zorba topluluktan dökülen kan ve telef olan malların heder olması karşısında hiçbir sorumluluk yoktur; çünkü konumuz olan bu ayet-i kerimede buna değinilmediği, doğru değildir ve ayet-i kerime bütün bu konuları açıklama hedefinde değildir. Bilakis böyle konularda başvurulacak şey kısas ve telef bablarında yer alan bir takım diğer usul ve kanunlardır.

 

f- Çünkü bu direniş ve savaşın hedefi, zorba ve zalim topluluğa hakkı kabul etmeğe zorlamaktır. Dolayısıyla bu savaşta, savaş esirleri, ganimet ve buna benzer şeyler söz konusu olmayacaktır. çünkü her iki topluluğun Müslüman olduğu faraziyesi vardır. Ancak geçici bir süre için savaş ateşini söndürmek adına esir almanın sakıncası yoktur. Fakat barış sağlanır sağlanmaz esirler hemen salıverilmelidirler.

 

g- Bazen tartışan tarafların her ikisi de zalim ve zorba kimselerdir. Bunlar diğer kabileden bir grup topluluğu öldürüp mallarını almış ve onlar da aynı şeyleri birinci kabileye yapmışlardır. Savunmakla kanaat etmemişlerdir. Bunlardan ister her iki topluluk aynı miktarda zulüm ve zorbalık yapsın veya biri az diğeri çok daha fazla yapsın fark etmez.

 

Hiç kuşkusuz bu konunun hükmü, Kur'ân-ı Kerim'de açıkça beyan edilmemiştir. Ancak bu hükmü konumuz olan bu ayet-i kerim'den özellik hususiyetini kaldıracak olursak, onu şu şekilde elde edebiliriz; Müslümanların görevi şudur, her ikisini barıştırmalıdırlar. Ancak barışmaya yanaşmazlarsa, ilahi emirlere boyun eğene kadar her ikisiyle savaşmalıdırlar. Yukarıda zalim ve zorba kimseler hakkında açıklanan hükümler, her iki topluluk hakkında uygulanır.

 

Sözün sonunda, vurguda bulunarak şöyle diyoruz; bu zorba ve zalimlerin hükmü, Masum İmam'a veya adaletli İslam hükümetine karşı kıyam eden kimselerle farklıdır. Son topluluğun hükümleri daha sert ve daha şiddetlidir ki, İslam fıkhında "Kitabu'l-Cihat" babında bu bölüm ele alınmıştır.

 

2- İslamî kardeşliğin önemi:

 

"Şüphesiz, müminler kardeştirler."

 

Ayetinde olduğu gibi İslamî kardeşlik bu dinin temel şiarlarındandır; çok derin ve manalıdır.

 

Diğerleri kendi meslektaşlarına derin sevgi ve alakalarını belirtmek istediklerinde onları "arkadaş" olarak nitelendirirler. Fakat İslam Müslümanların sevgi bağlarını o kadar ileri ve derin bir manaya bürümüştür ki, iki insan arasında olabilecek en sağlam ve en derin bağ ve diğer yönüyle her ikisinin de aynı düzey ve eşitlik hakları olduğu bir husus olarak görmekte ve birbirleriye olan bu irtibatı "iki kardeş" olarak nitelemektedir.

 

İslam'ın bu temel esası üzerine Müslümanlar her ırktan, kabileden, dilden ve yaştan olmak üzere birbirlerine karşı derin bir kardeşlik duygusu içerisindedirler. Biri doğuda diğeri batıda olsa dahi durum böyledir. Hacda Müslümanlar dünyanın dört bir yanından gelerek tevhit merkezinde buluşmaktadır. Müslümanların birbirleriyle olan bu yakınlığı net bir şekilde görülmektedir.

 

Başka bir ifadeyle İslam bütün Müslümanları tek bir aile olarak görmekte ve herkesi kardeş olarak nitelemektedir. Bütün hepsine birbirinin bacı-kardeşi olarak hitap etmektedir. Sadece slogan noktasında değil uygulamada da birbirleriye bacı-kardeştirler.

 

Rivayetlerde de bu konu üzerinde önemle durulmuştur. Özellikle de bu hususun ameli boyutu üzerinde yoğunlaşılmıştır. Örnek olarak birkaç önemli hadisi aşağıda zikredeceğiz:

 

1- Peygamber'den nakledilen bir hadis-i şerifte şöyle buyrulmaktadır:"Müslüman, Müslüman'ın kardeşidir. Asla ona zulüm etmez, ona yardımdan el çekmez ve onu olaylar karşısında yalnız başına bırakmaz."[2]

 

2- Yine başka bir hadiste Peygamber'den şöyle nakledilmiştir: "İki din kardeşin durumu, birbirini yıkayan iki el konumu gibidir."[3]

 

3- İmam Cafer Sadık'tan(a.s) şöyle nakledilmiştir:"Mümin, müminin kardeşidir, bir bedendeki can gibidirler. Eğer uzuvlarından biri ağrıyacak olsa, bu ağrıyı bedenin diğer uzuvları da hisseder ve o ikisinin ruhu bir ruhtandır."[4]

 

4- İmam Caferi Sadık'tan(a.s) nakledilen bir diğer hadis-i şerifte şöyle buyrulmaktadır: "Mümin müminin kardeşidir, onun gözü ve kılavuzudur. Asla ona ihanet etmez, kesinlikle ona zulüm etmez, onu kandırıp ikiyüzlülük etmez ve ona verdiği hiçbir vaatten kesinlikle dönmez."[5]

 

Meşhur İslami kaynaklarda, müminin Müslüman kardeşine olan hakları, müminlerin birbirleri hakkındaki çeşitli hakları, müminlerin mümin kardeşini ziyaretinden dolayı aldığı sevap, el sıkışma, kol-boyun olma, birbirlerini hatırlama, onların kalplerini hoşnut etme, özellikle onların ihtiyaçlarını giderme, onların bu isteklerini yerine getirme doğrultusunda çalışıp-çabalama, kalplerinden kederlerini silip-süpürme, elbise ihtiyaçlarını giderme, saygı ve ikramda bulunma hususlarında birçok rivayet nakledilmiştir ki, bunların önemli bölümlerini "Usul-u Kâfi" kitabının farklı bablarında yukarıdaki unvanlar altında mütalaa etmek mümkündür.

 

6- Bu konunun son bölümünde Peygamber (s.a.a) bir Müslüman'ın kendi Müslüman kardeşine karşı olan otuz hakkı olduğunu beyan etmiştir ve bu hadis konu hakkında en kapsamlı ve en geniş hadistir. Peygamber (s.a.a) şöyle buyurmuştur: "Müslüman'ın Müslüman kardeşi üzerinde otuz hakkı vardır ve bu hakları eda etmediği veya Müslüman kardeşi onu affetmediği müddetçe bu hakları yerine getirmiş sayılmaz:Onun hatalarını affetmesi, sıkıntılarında ona karşı şefkatli olması, onun sırlarını gizlemesi, yanlışlarını düzeltmesi, mazeretini kabul etmesi, onu kötüleyenlerin karşısında onu savunması,  her zaman onun hayrını istemesi, onunla dostluğunu koruması, onun ahdine riayet etmesi, hastalandığında onu ziyaret etmesi ve ölümünde cenazesinin teşyi edilmesine katılması.Onun davetine icabet etmesi, hediyesini kabul etmesi, hediyesine karşılık vermesi, iyiliğinden dolayı teşekkür etmesi, ona yardım etmeye çalışması, onun namusunu koruması, onun ihtiyacını gidermesi, isteğine şefaat etmesi, hapşırdığında ona hayır duada bulunması.Kaybetmiş olduğunu bulması için yol göstermesi, selamına cevap vermesi, söylediğini hoş görmesi, yeminlerini doğrulaması, onun dostu ile dost olup düşmanlık etmemesi, ona mazlum veya zalim iken yardım etmesi, zalim iken yardım etmenin anlamı onun zulmüne engel olmaktır. Mazlum iken yardım etmenin anlamı ise hakkını almada ona yardımcı olmaktır.Zorluklar karşısında onu yalnız bırakmaması, kendisi için istediği güzellikleri onun içinde istemesi ve kendisi için istemediği kötülükleri onun için de istememesidir.”[6]

 

Her halükarda, Müslümanların birbirilerine karşı olan haklarından birisi, yukarıdaki ayetler ve rivayetlerde tertip üzere geldiği gibi aralarında kırgınlık olan iki mümine yardım edip işlerini düzeltmektir.

 


[1] "Taifatanı" kelimesi iki kişi içindir. Ancak "iktetelu" kelimesi çoğul olarak gelmiştir. çünkü her bir kabile bir topluluktan oluşmaktadır.

[2]el-Muheccetu'l-Beyza c.3 s.232.

[3]el-Muheccetu'l-Beyza c.3 s.319.                                             

[4]Usul-u Kafi c.2 s.133.

[5]Usul-u Kafi c.2 s.133.

[6] Biharu'l-Envar c.74, s.236.

 

Facebook da Paylaş
YORUMLAR
Henüz Yorum Yok !
Kategorideki Diğer Haberler